LÊ DUY NAM

Đạo là gì? Tình là gì?
Bài viết

Các dấu vết của Văn hóa Đông Sơn

Văn hóa Đông Sơn là khái niệm dùng để ám chỉ một nền văn hóa cổ từng tồn tại ở miền Bắc Việt Nam gắn liền với truyền thuyết về vị vua An Dương Vương Thục Phán. Những văn vật đồ đồng đầu tiên của nền văn hóa này được tìm thấy ở Đông Sơn (Thanh Hóa) khi một người đánh cá phát hiện ra ở ven sông Mã vào năm 1924. Sau đó là nhiều cuộc khai quật văn hóa Đông Sơn được tổ chức bởi người Pháp. Đến năm 1934, các học giả bắt đầu lấy tên Văn hóa Đông Sơn để nói về nền văn hóa thời đồ đồng ở miền Bắc Việt Nam.

Một góc của trống đồng Ngọc Lũ

Những di chỉ quan trọng của Văn hóa Đông Sơn

– Cổ Loa, Đông Anh, Hà Nội: Đây là di tích gắn liền với truyền thuyết về thành Cổ Loa huyền thoại, tương truyền là nơi Thục Phán xây dựng kinh đô. Tuy nhiên, di tích này chỉ tìm được dấu vết của lò đúc đồng và rất nhiều các mũi tên đồng, trống đồng (1). Lớp tường thành đổ nát tại đây rất khó để có thể xác định niên đại bởi sau đó Lý Bí (503 – 548) và Ngô Quyền (897 – 944) đều cho đóng đô và xây thành tại đây.

Dấu vết thành Cổ Loa xác định niên đại thời Ngô Quyền

– Di chỉ Đông Sơn. Thanh Hóa: Đây là di chỉ được phát hiện đầu tiên và đến nay các nhà khảo cổ vẫn tiếp tục khai quật. Tại đây người ta tìm được nhiều văn vật của nền văn hóa Đông Sơn hơn ở Đông Anh với các mộ táng (mộ vò và nồi chôn), xưởng đúc đồng đặc biệt có nhiều lưỡi kiếm, rìu… Rìu của Đông Sơn có hoạt tiết đẹp và đặc sắc. (1)

Rìu Đông Sơn góc vuông với các họa tiết chó săn, hươu.

Dao găm Đông Sơn tìm thấy ở núi Nưa

– Di chỉ Làng Vạc, Nghĩa Đàn, Nghệ An: Đây là nơi phát hiện nhiều mộ táng với đồ tạo tác bằng đồng dùng để tùy táng như đồ trang sức, vũ khí. Riêng di chỉ này, sau 5 lần khai quật, các nhà khảo cổ tìm thấy 347 ngôi mộ đã thu được 1.228 hiện vật, trong đó đồ đồng là 665 chiếc, đặc biệt là có 14 chiếc trống đồng có niên đại khoảng 2100 năm. (2) Năm 2012, các nhà khảo cổ lại tìm thấy nhiều kiếm ngắn tạo tác tinh xảo bao gồm cả cán đồng lưỡi đồng và cán đồng lưỡi sắt tại di chỉ này. Tại vùng Bá Thước, Thanh Hóa cũng tìm được loại kiếm có họa tiết tương tự và giống với kiếm tìm được ở Đông Sơn. Trước đó năm 2010, ở Trung Quốc, các nhà sử học Trung Quốc đã công bố loại kiếm với họa tiết tương tự được tìm thấy ở Qúy Châu, gần Tứ Xuyên, nơi có dấu vết của nước Cổ Thục và nước Ba trước thời Tần. Các học giả Trung Quốc gọi lớp văn hóa này là Văn hóa Khả Lạc (3)

Đồ tạo tác ở khu di chỉ Làng Vạc

Sưu tập dao găm chữ T và hình ảnh người phụ nữ trên cán dao găm đồng cổ vật Làng Vạc.

– Mộ thuyền Việt Khê, Hải Phòng: Năm 1961, một cuộc khai quật ở huyện Thủy Nguyên, tỉnh Hải Phòng đã phát hiện 5 chiếc quan tài hình thuyền chứa các đồ vật tùy táng bằng đồng thuộc văn hóa Đông Sơn. Mỗi mộ trong nhóm 5 mộ này đều có đến hơn 100 hiện vật tùy táng. Hiện nay, mộ thuyền Việt Khê vẫn được trưng bày nguyên vẹn trong Viện bảo tàng lịch sử Việt Nam.

Mộ thuyền Việt Khê, Hải Phòng

Những truyền thuyết gắn liền với Văn hóa Đông Sơn

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Văn hóa Đông Sơn là văn hóa đại diện cho thời đại Vua Hùng (nhà nước Văn Lang) và Thục Phán (nhà nước Âu Lạc), tuy nhiên quan điểm này cần phải xem xét lại.

– Mối liên hệ của Văn hóa Đông Sơn với thời đại vua Hùng được khẳng định do các di vật được tìm thấy tại di chỉ Làng Cả – Gò De, thành phố Việt Trì, Phú Thọ (vùng đất gắn liền với truyền thuyết về nhà nước Văn Lang). Tuy nhiên, tại đây chỉ thấy các di vật đồ gốm có họa tiết tương đồng với văn hóa Đông Sơn chứ không tìm thấy các di vật đồ đồng rất đặc trưng như ở Đông Anh, Đông Sơn và làng Vạc (4). Trống đồng Ngọc Lũ có niên đại cổ nhất là 2500 năm nhưng lại được tìm thấy ở Hà Nam, và khu di chỉ này không lưu lại nhiều dấu vết di vật khác thuộc nền văn hóa này. Ngoài ra, các truyền thuyết về Hùng Vương chỉ thực sự được ghi chép lại trong “Đại Việt Sử ký toàn thư” mà không thấy có các dấu vết khác trước đó để đảm bảo sự tồn tại hoặc nét đặc trưng. Quanh khu vực Vĩnh Phúc, Phú Thọ, nơi gắn liền với niềm tin về vua Hùng chỉ thấy đậm đặc di chỉ Phùng Nguyên, Đồng Đậu – Gò Mun, những lớp văn hóa tiền Đông Sơn. So về khả năng chế tác thì văn hóa Đông Sơn có trình độ cao hơn hẳn so với khu vực Vĩnh Phúc và Phú Thọ.

– Mối liên hệ của Văn hóa Đông Sơn và nhà nước Âu Lạc của Thục Phán có nhiều cơ sở hơn. Sự tồn tại của nhà nước Âu Lạc được Sử ký Tư Mã Thiên ghi nhận với câu chuyện vị thủ lĩnh của nước này đã đánh bại tướng Đồ Thư thời nhà Tần rồi sau đó bị Triệu Đà của nước Nam Việt thôn tính (5). Dấu vết của Thục Phán còn xuất hiện trong truyền thuyết của người Tày có tên « Cảu chủa cheng vùa » tức “chín chúa tranh vua”. Câu chuyện này kể về việc thủ lĩnh Thục Chế mất sớm, Thục Phán lúc này còn nhỏ tuổi, chín chẩu mường hùng mạnh kéo đến đòi tranh nhau ngôi báu. Thục Phán bèn nghĩ ra kế để chín vị chẩu mường đua tài với nhau. Sau nhiều ngày đua tài không phân được thắng bại, Thục Phán vẫn tiếp tục giữa ngôi vị thủ lĩnh. Theo như truyền thuyết này thì kinh đô mà Thục Chế (cha Thục Phán) gây dựng là ở Cao Bằng. Ngay cả tên con gái của Thục Phán là Mỵ Châu cũng khá tương đồng với cách người Tày phát âm – “Mẻ Châu”, nghĩa là “Bà chúa lớn”. Trong quan niệm của người Tày, con rùa đại diện cho trí tuệ còn con gà là loại vật ma quỷ ký thác linh hồn, tương ứng với truyền thuyết xây thành Cổ Loa khi Thục Phán chiến đấu với yêu tinh gà và được sự giúp sức của thần kim quy được ghi lại trong “Lĩnh Nam chích quái” (6). Tuy nhiên, truyền thuyết của người Kinh đều khẳng định thành Cổ Loa nằm ở khu vực Đông Anh và tại đây vẫn còn lưu giữ tục chém gà để tưởng nhớ Thục Phán An Dương Vương (7). Cái chết của Thục Phán được ghi nhận ở Diễn Châu, Nghệ An. Tại đây vẫn còn khu đền Cuông thờ Thục Phán với quy mô lớn và nhiều dấu tích khác như tảng đá gạo ở núi Mộ Dạ, núi Đầu Cân và làng Cao Xá liên quan đến Cao Lỗ… (8).

– Do những tương đồng về di chỉ khảo cổ và truyền thuyết, ta có thể thấy mối liên hệ giữa họ Thục của cha con Thục Chế, Thục Phán với nước Cổ Thục, một nước cổ tại khu vực Tứ Xuyên, Qúy Châu (Trung Quốc). Nước Cổ Thục đã bị nước Tần đánh bại vào năm 316 TCN và các quý tộc nước này nhiều lần tổ chức phục quốc. Có sự tương đồng trong văn hóa mộ táng hình thuyền của văn hóa Đông Sơn và của người Thục (9). Năm 2001, các nhà khảo cổ Trung Quốc khai quật được ở khu di chỉ gần sông Kim Sa, Tứ Xuyên những đồ tạo tác bằng vàng có họa tiết chim lửa và vòng xoáy tròn bằng vàng, khá giống với họa tiết trên trống đồng Đông Sơn, nhưng tinh xảo hơn, có niên đại từ 1200BC – 650BC, được xác định là thuộc văn hóa Cổ Thục.

Họa tiết vòng chim lửa bằng vàng khai quật được từ di chỉ Kim Sa, Tứ Xuyên Trung Quốc. Hiện đang được trưng bày tại Bảo tàng di chỉ Kim Sa, Tứ Xuyên.

 

Lê Duy Nam


CHÚ THÍCH:

(1) Văn hóa Đông Sơn -90 năm phát hiện và nghiên cứu, 2014, Kỷ yếu khoa học

(2) Làng Vạc cổ – Làng Việt trên đất Nghệ An, KTS Hồ Đức Sơn

(3) Những lưỡi kiếm độc đáo phát hiện ở làng Vạc , GS Hoàng Xuân Chinh

(4) https://vnexpress.net/tin-tuc/khoa-hoc/kinh-do-van-lang-lo-dien-tai-di-tich-lang-ca-2062771.html 

(5) Đại Việt sử ký toàn thư, Nam Việt liệt truyện, Tư Mã Thiên

(6) https://laodong.vn/xa-hoi/an-duong-vuong-la-nguoi-tay-cao-bang-248975.bld

(7) http://toquoc.vn/cua-so-van-hoa/huyen-bi-le-hoi-chem-yeu-tinh-ga-xay-thanh-co-loa-226492.html

(8) https://www.vanhoanghean.com.vn/chuyen-muc-goc-nhin-van-hoa/nhung-goc-nhin-van-hoa/an-duong-vuong-nhung-dau-chan-tran-gian

(9) http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5816/

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *